ქართული ოცნების პარლამენტმა 3 თებერვალს შეკრებისა და გამოხატვის თავისუფლების გაუქმებისაკენ მიმართული დიქტატორული წესების [1] განხილვა დაიწყო, რომლებიც საფრთხეს უქმნიან ადამიანის ძირითად უფლებებს. აღნიშნული ცვლილებები პირველი არაა მას შემდეგ, რაც საქართველოში მაშტაბური და პერმანენტული აქციები დაიწყო. აქციების მონაწილეთა დარბევის, უკანონო დაკავებების, წამებისა და უკანონოდ გასამართლების ფონზე, “ქართულმა ოცნებამ” რამდენჯერმე შეცვალა [2] კანონი, რითაც აქციების მონაწილეების რეპრესიები გაამკაცრა. აღნიშნული ცვლილებების მთავარი მიზანი მიმდინარე აქციების ჩახშობა და ადამიანების დაშინებაა.
რეპრესიული წესები წარმოადგენს პირდაპირ თავდასხმას იმ უფლებებზე, რომლებიც გარანტირებულია ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციით, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციითა და საქართველოს კონსტიტუციით. ისინი ასახავენ ავტოკრატიული, დიქტატორული რეჟიმების სტრატეგიას, რომელიც მიზნად ისახავს განსხვავებული აზრის ჩახშობას, ძალაუფლების კონსოლიდაციასა და რეჟიმისათვის არასასურველი პირების დასჯას.
ძირითადი დებულებები და როგორ შეზღუდავენ ისინი მოქალაქეთა უფლებებს:
1. სოციალურ ქსელებში მთავრობის წევრების და საჯარო მოხელეების კრიტიკისთვის 60 დღიანი პატიმრობა დაგემუქრებათ
ხულიგნობის დეფინიციის შეცვლა მიზნად ისახავს “ქართული ოცნებისთვის” არასასურველი აზრის გამოხატვის შეზღუდვას და დასჯას, მათ შორის, ინტერნეტ სივრცეში, სადაც ძალადობრივი რეჟიმის კრიტიკა განსაკუთრებით მასშტაბურია. გაუგებარია, რა კრიტერიუმით უნდა შეფასდეს გამოიწვია თუ არა ხულიგნობამ (მაგ. სოციალურ ქსელში გაკეთებულმა კომენტარმა) საზოგადოებრივი წესრიგის ან მოქალაქეთა სიმშვიდის დარღვევა. არსებობს რისკი, რომ ნებისმიერი კრიტიკული მოსაზრება, რომელიც თანამდებობის პირების “სიმშვიდეს დაარღვევს” ხულიგნობად შეფასდება.
2. კრიტიკისთვის, რომელსაც შეურაცხყოფად მიიჩნევენ, შესაძლოა დაგაპატიმრონ - სასჯელი გამოხატვის თავისუფლებისთვის
ადამიანის უფლებების დარღვევის, წამებისა და უკანონო დაპატიმრების გამო მოქალაქეები მწვავედ აკრიტიკებენ რეჟიმს, რაც არალეგიტიმურ ხელისუფლებას დისკომფორტს უქმნის. პოლიტიკური შინაარსის კომენტარი და საჯარო კრიტიკა, რომელიც თანამდებობის პირების საქმიანობას უკავშირდება, შესაძლოა მმართველმა რეჟიმმა შეურაცხყოფად მიიჩნიოს და გამოხატვის თავისუფლებისათვის პატიმრობით დასაჯოს მოქალაქეები. ცვლილების მთავარი მიზანი მოქალაქეების გაჩუმება და დაშინებაა.
ამ ცვლილებით ფაქტიურად უქმდება გამოხატვის თავისუფლება, რომლის მთავარი არსი სწორედ ისაა, რომ ადამიანებმა საჯარო მნიშვნელობის საკითხებზე, პოლიტიკურ პროცესებსა და ქვეყნის მმართველობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე გამოხატონ აზრი.
3. ძალადობისკენ საჯაროდ მოწოდება 3 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით დაისჯება
ძალადობრივი ქმედებისკენ საჯაროდ მოწოდების კრიმინალიზება 2015 წელს “ქართული ოცნების” მმართველობის დროს მოხდა, თუმცა ამ ქმედებისთვის ჯარიმა ან საზოგადოებისათვის სასარგებლო შრომა იყო გათვალისწინებული.
შეიცავს თუ არა გამოხატვა ძალადობისკენ მოწოდებას ამას ის რეჟიმი შეაფასებს, რომელიც მოქალაქეებზე ძალადობს და აქციის მონაწილეებს მასობრივად უკანონოდ აკავებს კრიტიკული აზრისთვის. როგორც წესი, ავტოკრატიული რეჟიმები ძალადობრივი ქმედებისათვის საჯარო მოწოდებად მიიჩნევენ მათ წინააღმდეგ გამართულ ნებისმიერ აქციაში მონაწილეობისკენ მოწოდებას. ამ შემთხვევაში არც ქართული ოცნება იქნება გამონაკლისი. ცხადია, აღნიშნულ ნორმა გამოყენებული იქნება პროტესტის ლიდერების დასასჯელად, აქტივისტების დასაშინებლად და ექნება მსუსხავი ეფექტი გამოხატვის თავისუფლების განხორციელებაზე.
4. აქციების მოწყობა თითქმის ყველგან იკრძალება - შეკრების ადგილების შეზღუდვა და სასჯელის გამკაცრება
“ქართული ოცნება” ცდილობს შეკრებისა და მანიფესტაციების წესები მაქსიმალურად გაამკაცროს, გადაწყვეტილების მიმღებ მთავარ სტრუქტურად შინაგან საქმეთა სამინისტრო აქციოს და მაქსიმალურად შეზღუდოს სივრცე, სადაც მოქალაქეები პროტესტის გამოხატვას შეძლებენ.
სასჯელის გამკაცრება მიზნად ისახავს მშვიდობიანი დემონსტრანტების და პროტესტის შეზღუდვას, რასაც მსუსხავი ეფექტი ექნება გამოხატვის თავისუფლებისა და მშვიდობიანი შეკრების უფლების განხორციელებაზე.
არალეგიტიმური ხელისუფლება მტკივნეულად აღიქვამს ნებიმიერი ტიპის კრეატულ იდეას პროტესტთან დაკავშირებით და ცდილობს პროტესტის ფორმების შეზღუდვას. 2024 წლის დეკემბერში სწორედ აქციების შემდეგ აკრძალეს ლაზერული და მკვეთრი გამოსხივების სხვა საშუალების გამოყენება, რადგან ამ საშუალებებს იყენებდნენ პროტესტის მონაწილეები. ამჟამად, როდესაც აქციის მონაწილეები აქტიურად მიმართავენ პროტესტისათვის საუნივერსიტეტო სივრცეებს რეჟიმის მთავარი მიზანი შეკრების ადგილების შეზღუდვაა.
5. პოლიციას შეუძლია მოწმის გარეშე განახორციელოს პირადი გასინჯვა
ბოლო პერიოდში პოლიციის მიერ მასობრივად ირღვევა კანონით დადგენილი წესები, როგორც პირის პირადი გასინჯვის, ასევე ჩხრეკის დროს. იყო არაერთი შემთხვევა, როდესაც აქციაზე პირის პირადი გასინჯვა უკანონოდ ხდებოდა. ცვლილებებით პოლიცია იმარტივებს აქტივისტების პირადი გასინჯვის პროცედურას, რაც მნიშვნელოვნად ზღუდავს მოქალაქეების უფლებას დაიცვან თავი პოლიციის თვითნებობისაგან.
6. აქციის დროს ვერც კარავს გაშლით და ვერც სცენას მოაწყობთ
შეკრების მონაწილეები ხშირად იყენებენ აქციებზე სხვადასხვა კონსტუქციებს, მაგალითად აწყობენ სცენას ან დგამენ კარავს, რაც დამკვიდრებული პრაქტიკაა არაერთ ქვეყანაში და მათ შორის საქართველოშიც. გამოხატვის ფორმის განსაზღვრა გამოხატვის თავისუფლების მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილია. ამ უფლების ჩამორთმევით “ქართულ ოცნებას” სურს დაამყაროს სრული კონტროლი აქციის ფორმაზე და შეზღუდოს შეკრებისა და გამოხატვის თავისუფლება.
7. აქციის ორგანიზატორად არა მხოლოდ ინიციატორი, არამედ ორგანიზებაში სხვაგვარად ჩართული პირიც ჩაითვლება
“აქციის სხვაგვარად ორგანიზება” იმდენად ფართო ტერმინია, რომ აქციის ანონსის გაზიარებაც შესაძლოა ამ განმარტების ქვეშ მოექცეს. ბოლო პერიოდში მიმდინარე აქციებისას ხელისუფლებისთვის რთული იყო აქციების ორგანიზატორების იდენტიფიცირება. ამ ცვლილებებით კი ორგანიზატორად შეიძლება ჩაითვალოს ნებისმიერი და ყველა პირი, ვისაც შემხებლობა აქვს აქციებთან და ავრცელებს აქციების შესახებ ინფორმაციას. ორგანიზატორის დავალდებულება პირადად შეიტანოს განცხადება მუნიციპალიტეტში, ემსახურება აქციის ორგანიზატორის მარტივ გამოვლენასა და დასჯას.
8. გაფრთხილების გარეშე სპონტანურად შეკრება კანონის დარღვევად ჩაითვლება
ამ რეპრესიული ნორმის მიზანია რომ შეუძლებელი გახდეს პროტესტის მიზნით გაუფრთხილებელი შეკრება და მმართველ ძალას ყოველთვის სრული ინფორმაცია და შესაბამისად, სრული კონტროლი ჰქონდეს აქციის ჩატარების ადგილსა და მომიტინგეთა გადაადგილების მარშრუტზე.
9. პოლიტიკური თანამდებობის პირზე მუქარისათვის შესაძლოა 6 წლით დაგაპატიმრონ
მოქმედი კანონით თანამდებობის პირებზე და მათ ოჯახის წევრებზე მუქარა სისხლის სამართლის წესით დასჯადი არ არის. აღსანიშნავია, რომ რიგით მოქალაქეზე მუქარა მხოლოდ იმ შემთხვევაში ისჯება, თუ მუქარა სიცოცხლის მოსპობას, ჯანმრთელობის დაზიანებას ან ქონების განადგურებას ეხება. ცვლილებებით, თანამდებობის პირზე და სახელმწიფო მოსამსახურეზე ნებისმიერი მუქარის შემთხვევაში, მიუხედავად იმისა თუ რას ეხება მუქარა, თავისუფლების აღკვეთით დაისჯება მოქალაქე. ამ წესებით თანამდებობის პირები სხვა მოქალაქეებზე პრივილეგირებულები ხდებიან. რეპრესიული რეჟიმის პირობებში აღნიშნული წესი მნიშვნელოვანი საფრთხის შემცველია პოლიტიკური გამოხატვისათვის. დანერგავს შიშს და იქცევა იარაღად ოპონენტებისა და სამოქალაქო აქტივისტების წინააღმდეგ.
შეჯამება
წარმოდგენილი რეპრესიული წესები არის არალეგიტიმური ხელისუფლების მცდელობა ფაქტიურად გააუქმოს გამოხატვის და შეკრების თავისუფლება. არაპროპორციულად მკაცრი სასჯელების დაწესებით, პროტესტების ადგილებისა და ფორმების შეზღუდვით, თანამდებობის პირების პრივილეგირებულ მდგომარეობაში ჩაყენებითა და დემონსტრაციებზე შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონტროლის გაზრდით, რეჟიმი ცდილობს შექმნას მისთვის კომფორტული შიშის ატმოსფერო და გაამკაცროს რეპრესიები საზოგადოების აქტიური წევრების მიმართ.